Sla links over
Menu

Nog eentje dan...

ADHD, beloning en de rem die soms te laat komt

Bij ADHD gaat het vaak over concentratieproblemen, drukte of chaos in het hoofd. Maar iets waar veel mensen met ADHD zichzelf vaak óók in herkennen, is dat gevoel van: “nog eentje dan”. Waarom is dat zo? En wat kun je doen als het niet meer bij die ene keer blijft?

Tekst: Maxime van der Laan, forensisch psycholoog  

Nog één aflevering. Nog één aankoop. Nog één sigaret. Nog één potje gamen.

Op zichzelf zijn dat geen bijzondere dingen. Sterker nog: de meeste mensen herkennen zichzelf vast wel in minstens één van deze voorbeelden. Toch merk ik dat het voor mensen met ADHD soms extra lastig is om precies op tijd te stoppen.

Dat betekent niet dat mensen met ADHD geen zelfcontrole hebben. Wel weten we uit onderzoek dat impulsiviteit en gevoeligheid voor directe beloning een belangrijke rol kunnen spelen bij ADHD. Die eigenschappen hebben vaak ook een positieve kant. Ze zorgen voor enthousiasme, spontaniteit, creativiteit en lef. Maar soms kunnen ze er ook voor zorgen dat iets wat leuk of prettig begint, langzaam uitgroeit tot een gewoonte waar je minder grip op hebt dan je zou willen.

Het gaspedaal en de rem

Wanneer mensen aan ADHD denken, denken ze vaak aan drukte, chaos of een motor die voortdurend op volle toeren draait. Dat beeld klopt gedeeltelijk. Maar misschien is er een betere vergelijking. Stel je voor dat gedrag wordt aangestuurd door een gaspedaal én een rem. Het gaspedaal helpt je om ergens enthousiast aan te beginnen. De rem helpt je om op tijd te stoppen. Bij veel mensen met ADHD werkt het gaspedaal uitstekend. Soms zelfs beter dan gemiddeld. Een nieuw idee, een leuke hobby, een spannende uitdaging of een interessante ontmoeting kan enorm veel energie geven.

De rem werkt óók, maar kost soms meer moeite om te gebruiken of grijpt minder snel aan dan iemand zou willen. Daardoor kan “nog eentje” soms veranderen in “nog tien”. Dat zie je terug in allerlei situaties:

  • Nog één bakje chips
  • Nog één potje gamen
  • Nog één aankoop
  • Nog één drankje
  • Nog één sigaret.

Onderzoekers denken dat dit samenhangt met verschillen in beloningsverwerking en impulscontrole bij ADHD. Mensen met ADHD kiezen namelijk gemiddeld vaker voor een kleine directe beloning dan voor een grotere uitgestelde beloning.

Van gewoonte naar verslaving

Wanneer wordt een gewoonte een probleem? Als psycholoog zou ik je hier graag een duidelijke grens geven. Maar die bestaat eigenlijk niet. Wanneer wordt fanatiek sporten ongezond sporten? Er bestaat geen gedragsverkeersbord waarop staat: “Vanaf hier kan je niet verder”. De meeste gewoontes bevinden zich ergens op een glijdende schaal. Je glijdt niet in één keer van “ik vind chocolade lekker” naar “ik kan niet meer leven zonder chocolade”. Daartussen liggen tientallen kleine stapjes (en stukjes chocola).

Dat geldt ook voor gedrag dat uiteindelijk kan uitmonden in verslaving.

Veel mensen denken bij verslaving direct aan alcohol of drugs. Maar hetzelfde mechanisme zie je ook bij gokken, gamen, online winkelen, sociale media, seks of eten.

Waarom juist ADHD?

Ter geruststelling: de meeste mensen met ADHD ontwikkelen géén verslaving. Toch laten verschillende onderzoeken ook zien dat ADHD gepaard gaat met een verhoogd risico op problematisch middelengebruik en verslavingsstoornissen in vergelijking met de algemene bevolking.

Zoals wel vaker bij ADHD is er niet één simpele verklaring. Impulsiviteit speelt waarschijnlijk een grote rol. En het zoeken naar prikkels, moeite met verveling en de behoefte aan directe beloning. Daarnaast gebruiken sommige mensen middelen of bepaald gedrag om iets anders op te lossen.

Een sigaret om rustiger te worden, alcohol om sociale spanning te verminderen, gamen om stress te vergeten, gokken om financiële zorgen op te lossen.

En daar zit meteen het lastige: deze oplossingen werken vaak echt. Tenminste, in het begin. Dus waarom stoppen? Juist doordat het werkt, ontstaat het risico dat iemand het steeds vaker gaat gebruiken. Wat begon als een oplossing, kan langzaam een probleem worden.

Wanneer moet je opletten?

Het lastige is dat gedrag meestal niet van de ene op de andere dag problematisch wordt. Vaak verschuift een gewoonte ongemerkt. Een hobby wordt een obsessie. Ontspanning wordt een vlucht. Juist daarom is het belangrijk om af en toe stil te staan bij de vraag: gebruik ik dit nog omdat ik ervoor kies, of omdat ik het nodig begin te hebben?

Voor mensen met ADHD kan die vraag extra waardevol zijn. Enthousiasme, nieuwsgierigheid en impulsiviteit kunnen er namelijk voor zorgen dat een gewoonte sneller groeit dan verwacht.

Van dagelijks leven naar de forensische praktijk

In de forensische zorg kom ik soms mensen tegen bij wie die ontwikkeling veel verder is doorgeschoten. Wat mij daarbij telkens opvalt, is hoe klein problemen vaak beginnen. Hoe een reeks kleine keuzes zich langzaam versterkt tot een serieus probleem. Dat is enerzijds positief, want dat betekent dat je niet bij één misstap al de verkeerde kant op gaat. Anderzijds is het een valkuil wanneer je niet doorhebt dat de opeenstapeling al bezig is.

Neem iemand die af en toe online gokt. In eerste instantie is het vooral spannend en leuk. Misschien levert het zelfs geld op. Maar verlies hoort er ook bij. En juist dat verlies kan ervoor zorgen dat iemand denkt: “nog één keer, dan win ik het echt wel terug”. Wanneer dat patroon zich herhaalt, kunnen schulden ontstaan. De stress neemt toe, terwijl stress het vaak juist moeilijker maakt om impulsieve keuzes af te remmen. Problemen worden verborgen gehouden, relaties komen onder druk te staan en het gevoel van controle neemt steeds verder af.

Wat ik in zulke situaties vaak zie, is dat het op dat punt al lang niet meer alleen over gokken gaat. Het gaat over schaamte, stress, impulsiviteit en de moeite om een patroon te doorbreken dat ooit onschuldig begon.

Bij een deel van de mensen leidt dat uiteindelijk tot contact met politie of justitie. ADHD is daarbij niet de oorzaak van criminaliteit. De meeste mensen met ADHD krijgen nooit met justitie te maken. Wel kan ADHD in sommige situaties een extra kwetsbaarheidsfactor vormen. Vooral wanneer impulsiviteit, middelengebruik, stress, financiële problemen en een gebrek aan steun uit de omgeving elkaar versterken.

Hoe herken je dat je doorslaat?

Misschien is de belangrijkste vraag niet óf iets een probleem is, maar wie er eigenlijk aan het stuur zit. Een paar vragen die je daarbij helpen:

  • Kan ik ermee stoppen als ik wil
  • Kost het mij meer tijd of geld dan ik eigenlijk wil
  • Verberg ik dit gedrag voor anderen
  • Gebruik ik het om vervelende gevoelens weg te drukken
  • Wordt mijn wereld kleiner door dit gedrag?

Het gaat daarbij niet om “de perfecte score”. Iedereen zal zichzelf weleens in één van deze vragen herkennen. Waar het vooral om gaat, is of je merkt dat iets steeds meer ruimte begint in te nemen in je leven. En dat je zelf niet meer aan het stuur zit.

Vaak zijn het juist de kleine veranderingen die iets zeggen. Een hobby die alle vrije tijd opslokt. Een gewoonte waar je liever niet over praat. Of het gevoel dat stoppen moeilijker wordt dan je had verwacht.

En wat kun je dan doen?

Wat mij opvalt, is dat veel mensen achteraf prima kunnen aanwijzen wanneer het begon te schuiven. Alleen voelt dat op zo’n moment vaak nog niet als iets waarvoor je hulp hoeft te zoeken. Juist daarom is vroeg signaleren zo belangrijk.

Dat kan bijvoorbeeld door:

  • Een vertrouwd persoon mee te laten kijken
  • Vaste grenzen af te spreken voor geld, tijd of middelengebruik. Met jezelf, of iemand die je vertrouwt als je een beetje hulp nodig hebt
  • Impulsaankopen 24 uur uit te stellen
  • Risicovolle apps of websites minder toegankelijk maken
  • Professionele hulp zoeken als je merkt dat je de grip verliest.
De kracht van op tijd bijsturen

Gelukkig zie ik ook vaak het tegenovergestelde. Veel mensen met ADHD leren gaandeweg welke situaties voor hen risicovol zijn. Ze bouwen structuur in, zoeken steun bij anderen, sporten, beperken verleidingen of maken bewust afspraken met zichzelf. Dat klinkt misschien simpel, maar juist zulke kleine aanpassingen kunnen voorkomen dat een gewoonte langzaam de regie overneemt.

Misschien is dat wel de belangrijkste boodschap van dit artikel: niet dat mensen met ADHD onvermijdelijk risico lopen, maar dat het waardevol is om nieuwsgierig te blijven naar je eigen patronen. Want grote problemen kondigen zich zelden luid aan. Veel vaker beginnen ze met iets dat heel onschuldig lijkt: nog één aankoop, nog één drankje of nog één gokje.

Meer info

Wetenschappelijke bronnen

-Faraone, S. V., Banaschewski, T., Coghill, D., Zheng, Y., Biederman, J., Bellgrove, M. A., et al. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 evidence-based conclusions about the disorder. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 128, 789–818.

-Lee, S. S., Humphreys, K. L., Flory, K., Liu, R., & Glass, K. (2011). Prospective association of childhood ADHD and substance use and abuse/dependence: A meta-analytic review. Clinical Psychology Review, 31(3), 328–341.

-Plichta, M. M., & Scheres, A. (2014). Ventral-striatal responsiveness during reward anticipation in ADHD and its relation to trait impulsivity: A meta-analytic review. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 38, 125–134.

-Serra-Pinheiro, M. A., Coutinho, E. S. F., Souza, I. S., Araújo, C., & Mattos, P. (2013). Is ADHD a risk factor independent of conduct disorder for illicit substance use? Journal of Attention Disorders, 17(6), 459–469.

-van Emmerik-van Oortmerssen, K., van de Glind, G., van den Brink, W., Smit, F., Crunelle, C. L., Swets, M., & Schoevers, R. A. (2012). Prevalence of attention-deficit hyperactivity disorder in substance use disorder patients: A meta-analysis and meta-regression analysis. Drug and Alcohol Dependence, 122(1–2), 11–19.

Powered by Procurios
Sluiten